Recenzja książki "Prawo do użycia siły" D. Szabałowa
Wyróznienie w konkursie na recenzję tej powieści
Publikacja dostępna tutaj
Poniżej wersja delikatnie zredagowana (wzbogacona o
kilka
lat doświadczenia)
Prawo do użycia siły Denisa Szabałowa to kolejna pozycja z uniwersum Metro 2033
przetłumaczona i wydana w naszym kraju, niestety jest to również pierwsza część
nadchodzącej trylogii tego autora. Czemu niestety? Na to pytanie odpowiem w dalszej
części recenzji.
Przyznam, że długo zastanawiałem się jaką formę nadać tej recenzji. Z pomocą
przyszedł
mi sam autor, który na koniec tomu dodał posłowie, w którym przedstawił, jakie
przyjął
założenia, pisząc ten utwór. Główne założenie było takie: świat przedstawiony w jego
książce miał być realniejszy niż w innych książkach z serii (nie wymienił niestety,
konkretnie o które tytuły chodzi). Stąd w Prawie do użycia siły mamy bardzo
rozbudowany
wątek dorastania głównego bohatera, książka ma nie być bezmyślną sieczką, a do tego
dochodzą zachwalane w opisie na tylnej okładce „realne militaria”.
Zacznijmy więc od tego, jak pan Szabałow kształtuje głównego bohatera. Na trzynaście
rozdziałów jego książki… wszystkie parzyste to retrospekcja. Zaczyna się oczywiście
od
dnia wybuchu wojny (tutaj nazywany „początkiem”), przez początkowe życie schronu,
narodziny Daniły (główny bohater), jego dzieciństwo, dorastanie, trening… wszystko
co, z
tym związane. Poważnie. To, co inni autorzy umieścili na kilku stronach jako wstęp
czy
odkrycie tajemnicy tutaj zostało rozbudowane do połowy książki. Szabałow tworząc tak
rozbudowany opis dorastania bohatera, chciał udowodnić, że w przeciwieństwie do
postaci z
innych książek, Daniła jest człowiekiem z krwi i kości. Mogę zrozumieć zarzuty
autora,
gdyż faktycznie w innych książkach często centralna postać to wolny od wad Rambo.
Uważam
jednak, że nie udało mu się osiągnąć spodziewanego efektu - inni pisarze z reguły
sprowadzali zmysł przeżycia swoich postaci do zdobytego przez 20 lat doświadczenia w
post nuklearnym świecie, co ma więcej sensu niż: "ćwiczył na sali, czytał książki,
wyszedł i sobie poradził". Tym bardziej ciężko to wziąć na poważnie, jeśli weźmiemy
pod
uwagę, że pierwsze wyjście z bunkra musiało być ok. 2026-28 roku czyli, gdy bohater
miał
nie więcej niż 15 lat. Inna sprawa, że chronologia historii nie ma zupełnie sensu
(nie z
powodu retrospekcji), ale o tym szerzej za chwilę.
Zbaczając na chwilę z ustanowionego wcześniej przeze mnie porządku odnoszenia się do
słów autora, chciałbym poświęcić akapit temu, jak Prawo do użycia siły jest
zbudowane.
Tak jak wspominałem – połowa książki to retrospekcja. Szczerze mówiąc ciężko mi
domyślić
się sensu takiego zabiegu. W książce pada cytat z Mistrza i Małgorzaty, co sprawiło
wrażenie, że autor mógł się wzorować na powieści Bułhakowa. Nie bez powodu jednak ta
pozycja dorobiła się statusu kultowej. Chociaż na początku też można odnieść
wrażenie
chaosu, to jednak z czasem okazuje się, że był to genialny zabieg twórcy dający
powieści
większą głębię. Nie da się tego powiedzieć o powieści Szabałowa – jest tego po
prostu za
dużo. Retrospekcja zamiast być ciekawym dodatkiem, suplementem do głównej opowieści
jest
bardziej osobną historią.
Zamienny szyk rozdziałów sprawia, że jest się po prostu ciężko skupić, na tym co
autor
chce nam opowiedzieć. Da się też odczuć różną budowę – przy retrospekcji autor się
nie
śpieszy, opisy wszystkiego są rozbudowane wręcz do pozytywistycznych rozmiarów, te
rozdziały chociaż się dłużą, to jednak dobrze się je czyta. Czuć w nich, że
„poruszamy
się” naszkicowanym przez autora wątkiem, czuć, że to zgrabnie przemyślana całość.
Natomiast rozdziały z główną historią… niby ciekawsze, ale momentami zbudowane jak
streszczenie, na zasadzie „poszli i zrobili”, bez szczegółów. Przez większość
historii
autor pomija motyw drogi, tak ważny dla oryginalnego Metro, gdzie służył
przedstawieniu
świata, jego mieszkańców. Tutaj takie przestawienie też jest, aczkolwiek z jakiegoś
powodu jest to dopiero gdzieś w drugiej połowie książki i to w rozdziałach
opowiadających przeszłość. Obie historie różnią się na tyle, że można by uznać, że
są to
dwie wymieszane powieści w jednym opakowaniu. (Swoją drogą, to ze dwa rozdziały by
były
świetnymi opowiadaniami, gdyby zostały skomponowane w takim celu).
W tym wszystkim da się odnieść wrażenie, że sam autor nie wie, kiedy książka ma
miejsce –
teoretycznie mamy rok 2033, aczkolwiek sądząc po wieku bohatera (21 lat) i temu, że
urodził się jakieś półtorej roku po „początku”, powinien być co najmniej rok 2035, a
nawet 2036.
Wracając do myśli przewodnich autora – powieść ta miała nie być kompletną bezmózgą
sieczką, miała zawierać morał. Tutaj musi nastąpić mój największy przytyk. Czytając
posłowie i mając w pamięci świeżo przeczytaną treść książki, odniosłem wrażenie, że
autor jest jak stereotypowa w polskim internecie „gimbaza”, która wrzuca
nieprzemyślane
„głębokie” teksty na demoty czy fejsa i dowartościowuje się, jaki to nie jest
inteligentny. Wiem, że to dosyć mocne porównanie, ale ciężko nie odnieść wrażenia,
że
książka była pisana pod przyjęty z góry morał. Jak większość czytelników się szybko
domyśli, od początku chodzi o sentencje tytułową Prawo do użycia siły. Wszystko tu
jest
jasne i do bólu przewidywalne od pierwszej strony, morał jest podany na tacy,
historia
nie ma żadnego “drugiego dna”. Jeśli coś mnie skłoniło do myślenia to głównie błędy
logiczne czy luki w historii – starałem się domyślić, o co w tym wszystkim chodzi i
czemu
najbardziej logiczne rozwiązania są pominięte, czyli czemu od razu bohater
usprawiedliwia się do użycia siły. Jeśli jeszcze użycie siły w retrospekcji można
było
przyjąć, tak już w części głównej kompletnie nie ma to sensu i czytelnik raczej
dojdzie
do innych wniosków niż bohater książki.
Ostatnia sprawa, czyli „realne militaria”. Od razu zaznaczę – jestem w tej dziedzinie
kompletnym laikiem, więc skupię się, na odbiorze tego, jak to zostało ujęte w
powieści,
niż na tym, czy wszystko było użyte poprawnie. Wychodzę z założenia, że autor wie, o
czym
pisze. Jak to się prezentuje w praktyce? W praktyce zamiast ogólnie przyjętych
określeń
pokroju charakterystycznego dla Rosji „kałacha” czy po prostu „karabinu” mamy
fachowe
modele broni. Oczywiście zostało przewidziane, że pewnie mało kto się będzie w tym
łapał,
więc zostały dołączone przypisy. Przypisy, których jest naprawdę za dużo. Osobiście
długimi momentami miałem dość, miałem wrażenie, że Szabałow chwali się, ile zna
gatunków
wyposażenia. Jednocześnie sporo pojęć militarnych zostaje pominiętych - autor nie
wytłumaczył pewnych pojęć, które pewnie dla niego były wystarczająco oczywiste, dla
mnie
jako dla laika – nie były. Dochodzimy tutaj do pewnego paradoksu – autor, żeby
ominąć
powtarzanie słów takich jak: „kałach”, „granat”, „skafander” wprowadza mnóstwo
modeli
broni i wyposażenia, tylko po to, żeby dodać u dołu strony przypis, że jest to:
„kałach”, „granat” czy „skafander”. Co prawda przypisy z reguły są bardzo
szczegółowe,
ale mi wystarczyło się dowiedzieć, co jest co. Ciężko mi uznać ten zabieg za udany.
Autor
chyba nie bardzo orientuje się, kto jest targetem jego książki i na siłę stara się z
powieści fantasy zrobić powieść popularnonaukową. Czy wpłynęło to na zakładany
realizm?
Moim zdaniem wpłynęło, ale negatywnie. Jeśli jeszcze dzięki postaci pułkownika można
przyjąć, że faktycznie zachował się w tym świecie ktoś, kto ogarnia całe stworzone
uzbrojenie, to już częstotliwość występowania uzbrojenia pochodzenia nierosyjskiego
jest co najmniej dziwna.
Podsumowując – książka jest słaba. I to bardzo. Czytając całość, co chwila odnosiłem
wrażenie, że jest po prostu bez sensu. Kilka przykładów niewymienionych powyżej:
Słabo
uargumentowany konflikt z wojskowymi – przecież potrafili się dogadać i „przekazać”
kobiety. Kobiety zostały „przekazane”, ponieważ przypadało jakieś trzysta kobiet na
sto
mężczyzn, chociaż pierwotnie w schronie przebywało tylko 103 ludzi. Nieprawdopodobna
prędkość rozrodu, biorąc pod uwagę, że kilkunastu ludzi jeszcze zginęło niedługo po
„początku”. Na kompletne wygwizdowie spada cztery-pięć bomb (spójrzcie na mapę gdzie
leży Sierdobsk!), po czym miasto jest na dobrą sprawę nietknięte. Żadnego leju, nic.
Końcowe wydarzenia przekreślają dotychczasową fabułę. Mógłbym długo wymieniać.
Szabałow wspominał, że kupując Metro 2033, bał się, że wyrzuca pieniądze w błoto, na
szczęście okazało się, że nie. Niestety nie można tego powiedzieć o jego książce
(chociaż polskie wydanie jest uratowane dzięki dołączonemu zbiorowi opowiadań).
Książka
ta zalega już u samej podstawy – po co bardziej urealniać świat Metra, skoro główna
groza Metro 2033 polegała właśnie na tym, jak realna wydawała się wizja jej autora?
Z
jakiegoś powodu Szabałow stwierdził, że mógłby to ulepszyć jeszcze bardziej… i
przekombinował.
Tak jak wspominałem na początku – niestety jest to pierwsza część trylogii, co
oznacza,
że w przyszłości jeszcze dwa razy dostaniemy kontynuacje zamiast czegoś ciekawszego.
Parafrazując tytuł - jak dla mnie pisząc drugi tom, autor musi udowodnić swoje prawo
do
pisania książek, ponieważ formuła przyjęta tutaj się ewidentnie nie sprawdziła.
